سرگشتگی ها

تفنگت را زمین بگذار

aporia — Tue, 08 Sep 2009 04:22:18 GMT

1- این روزها با وجود غمی که به واسطه مشاهده شقاوت ها و نامردمی ها در دل نشسته و روحیه ای که خرد شده و جسم و جانی که حضور کم رنگ پیشین خود را هم از دست داده ، اما و اما ته دلم بارقه امیدی تابیده ، واضح بگویم کمی خوشحالم . اما چرا ؟

چون می بینم بعد از مدت ها ، یکبار هم که شده ، به طور واقعی و صادقانه انگار یک نوع تفاهم و توافق و آشتی میان دو نسل و دو گروه و دو طرز فکر از هنرمندان و فرهیختگان ایرانی ایجاد شده است.

درد آنقدر عمیق بوده و رنج آنقدر دشخوار که روشنفکران سنت گرا و نوگرا را به کنار هم نشستنی برادروار فراخوانده است .

در این فضاست که می توانیم شاهد موضع گیری و هنرنمایی بزرگانی چون استاد محمدرضا شجریان و استاد شفیعی کدکنی و دیگران ( آن هم بعضا با استفاده از اشعار سنت گرای بزرگ دیگری یعنی استاد فریدون مشیری) در کنار جوان ترها و نوگراتر ها و نواندیش تر ها باشیم .

2- آخرین کار استاد شجریان با عنوان " زبان آتش " اخیرا در فضای وب در دسترس قرار گرفته و خیلی ها را جذب کرده است . من هم این تلفیق زیبای هنر هنرشناسانی چون شجریان ، مشیری و درخشانی ، خیلی به دلم نشست .

فایل صوتی اش را با جستجویی اندک در فضای وب می توانید بیابید. عجالتا اما متن سروده زنده یاد فریدون مشیری :

تفنگت را زمین بگذار

که من بیزارم از دیدار این خونبارِ ناهنجار

تفنگِ دست تو یعنی زبان آتش و آهن
من اما پیش این اهریمنی‌ابزار بنیان‌کن
ندارم جز زبانِ دل
دلی لبریزِ از مهر تو ای با دوستی دشمن

زبان آتش و آهن
زبان خشم و خون‌ریزی است
زبان قهر چنگیزی است
بیا، بنشین، بگو، بشنو سخن، شاید
فروغ آدمیت راه در قلب تو بگشاید.

برادر! گر که می‌خوانی مرا، بنشین برادروار
تفنگت را زمین بگذار
تفنگت را زمین بگذار تا از جسم تو
این دیو انسان‌کش برون آید.

تو از آیین انسانی چه می‌دانی؟
اگر جان را خدا داده است
چرا باید تو بستانی؟
چرا باید که با یک لحظه غفلت، این برادر را
به خاک و خون بغلتانی؟

گرفتم در همه احوال حق گویی و حق جویی
و حق با تو ست
ولی حق را ـ برادر جان ـ
به زور این زبان نافهم آتشبار
نباید جست...

اگر این بار شد وجدان خواب‌آلوده‌ات بیدار

تفنگت را زمین بگذار...

(فریدون مشیری)

توفان شرر

aporia — Sat, 05 Sep 2009 20:38:18 GMT

اي خشم به جان تاخته ، توفان شرر شو

اي بغض گل انداخته ، فرياد خطر شو

اي روي بر افروخته ، خود پرچم ره باش

اي مشت بر افراخته ، افراخته تر شو

اي حافظ جان وطن از خانه برون آي

از خانه برون چيست كه از خويش به در شو

گر شعله فرو ريزد بشتاب و مينديش

ور تيغ فروبارد اي سينه سپر شو

خاك پدران است كه دست دگران است

هان اي پسرم ! خانه نگهدار پدر شو

ديوار مصيبت كده حوصله بشكن

شرم آيدم از اين همه صبر تو ، ظفر شو

تا خود جگر روبهكان را بدراني

چون شير در اين بيشه سراپاي جگر شو

مسپار وطن را به قضا و قدر اي دوست

خود بر سر آن ، تن به قضا داده ، قدر شو

فرياد به فرياد بيفزاي كه وقت است

در يك نفس تازه اثرهاست ، اثر شو

ايراني آزاده ! جهان چشم به راه است

ايران كهن در خطر افتاده ، خبر شو

مشتي خس و خارند ، به يك شعله بسوزان

بر ظلمت اين شام سيه فام ، سحر شو

( فريدون مشيري )

چشمان خیس

aporia — Fri, 28 Aug 2009 09:06:18 GMT

بهزاد نبوی چریک پیر که چهره تکیده و چشمان خیس و بهت زده اش از ذهنمان بیرون نمی رود آن روز در آن بیدادگاه درون ملتهبی داشت . درونی که توصیف و توضیحش فقط از عهده نویسندگان بزرگی چون جویس و پروست و ... بر می آید : از آن قصه هاست . از آن سرگذشت هاست .

اما عجالتا بخوانید یادداشتی را که یک نفر برای چشمان خیس بهزاد نبوی نوشته است :

برای چشم های خیس تو! تویی که تاکنون چنین صبور نمی دانستمت. برای چشم های تو که خیره بود به زمین و نگاهت که گرچه به سوی ما نبود ولی حرف های بسیار داشت، به درازای یک عمر. و چه مهربانی تو! چه مهربان بودی که هیچ گاه نگفتی از رنج هایی که به خاطر من، او و ایران کشیدی تا شاید کمی از غم نگاهت کاسته شود. نگفتی و نخواستی که بگویند، از عمری که اگر شاید من کمی از آن می دانستم قطعا او هیچ نمی دانست، که اگر چنین بود توان کوبیدن بر میز قضاوت را نداشت، آن هم در مقابل نگاه تو. تویی که دلیل بودنش هستی. تویی که اکنون سلاحت شده تیر نگاهی که قلب ما را نشانه گرفته، تیر نگاهی که به عمق وجودم ضربه ای مهلک فروآورده است. چقدر بزرگی! چقدر بزرگی که اینک،وقتی پس از سی سال مزد زحمات تو را اینگونه در این بیدادگاه می دهند هیچ نمی گویی و تنها نگاه می کنی، به من و به او. به من که اکنون باید بنشینم روی صندلی دادگاهی که قاضی آن وجدانم است، دادستانش چشمان تو و کیفرخواستش نگاه خیس تو. کیفرخواستی که متن سکوت است و سکوت.... . و من اعتراف می کنم. اول از همه باید بگویم که این دادگاه را صالح می دانم برای محاکمه خود. ولی باید بدانی که من زیر شکنجه اعتراف کردم، زیر شکنجه سر فرو آورده تو، زیر شکنجه نگاه خیس تو، زیر شکنجه لبخند محمد رضا جلائی پور، زیر شکنجه نگاه پرسشگر محمد قوچانی، زیر شکنجه خشم تاج زاده، زیر شکنجه دستان بی رمق حجاریان، زیر شکنجه استیصال سعید شریعتی، زیر شکنجه چشمان بهت زده رمضان زاده، زیر شکنجه نگاه خسته زید آبادی، زیر شکنجه غرور صفایی فراهانی و زیر شکنجه چشمان رو به آسمان میردامادی. من اعتراف می کنم که شما دلیل بودن من هستید. دلیل امیدی که در دل های ما وجود دارد. من اعتراف می کنم که در هیچ زندانی شکنجه گرانی چنین مهربان ندیده ام. من اعتراف می کنم که انقلاب را تنها با اسم شما و یارانتان است که می شناسم نه کس دیگری. من اعتراف می کنم به دوست داشتن، به امید، به آزادی، به راستی، به مقاومت، و به تمامی موهبت هایی که به من شناساندید، من اعتراف می کنم به ایمان به خدایی که شما می پرستید. من اعتراف می کنم به رسالت محمد (ص)، به پیامبری که با اعمالتان مرا با او آشنا کردید، نه کسی که تنها در بیان ناچیز عده ای می آید که هیچ شناختی از او ندارند. من اعتراف می کنم به همه چیزهایی که شما مرا به اعتراف از آنان واداشتید. به همه چیزهایی که به من دادید و تاکنون به داشتن آنها اعتراف نکرده بودم. من اعتراف می کنم که افتخارم این است که در ایرانی سبز زندگی می کنم که عطر باور شما در فضای آن پیچیده است. من اعتراف می کنم، و بدانید که او هم اگر شهامت داشت اعتراف می کرد. اعتراف می کرد و از پشت میز قضاوت کنار می رفت و مسند قضاوت را به شما می سپرد تا معنای عدالت را بچشیم.

هر روز ما

aporia — Wed, 12 Aug 2009 07:01:18 GMT

واقعيت مجازي ديگر امری در تقابل با امرواقعي نيست بلكه دنيايي است به موازات آن . در حقيقت تمايز هستي شناختي ميان اين دو قلمرو از بين رفته است .

خوب اين اتفاق برخلاف آنچه كه بعضي ها فكر مي كنند اصلا اتفاق ناميمون و تاسف آوري نيست و قرار نيست ما تيشه برداريم و بكوشيم شكاف ميان "واقعيت واقعي" و " واقعيت مجازي " را عميق تر كنيم . بلكه تعيين كننده تر براي ما اين است كه دريابيم تمايز ميان "واقعيت واقعي" و " واقعيت مجازي " اساسا تمايزي كاذب و صوري است : جهان مجازي يك ديگرجا ، يك منطقه نامعلوم در دوردست ها كه گاه گداري مسيرمان بدان بخورد نيست بلكه در حقيقت جهان مجازي نام ديگري است براي مجموعه مشخصي از رفتارها و روابط اجتماعي .

درك اين موضوع ( كه جهان مجازي كمتر از جهان مادي ملموس ، واقعي نيست ) لازمه هرگونه عمل و رويكرد اخلاقي در جهان سايبر به شمار مي رود .: وقتي من از اينترنت استفاده مي كنم در يك جهان مجازي عاري از مفهوم واقعي عمل ، رها نشده ام . وقتي با يك نفر چت مي كنم در حال انجام دادن يك كارمجازي نيستم بلكه در همان حال مشخص ترين جنبه هاي يك رابطه انساني ميان دو نفر ، از ما بروز پيدا مي كند .

خويشتني كه در دنياي مجازي بازنمايي مي شود خويشتني دروغين نيست بلكه امتداد حقيقي خويشتن واقعي ماست . اين همان خويشتن است فقط تحت لواي شرايط و وضعيت تازه اش شكل عوض كرده است .

حال رسيديم به آن پرسش اساسي كه همه آنچه گفتيم مقدمه اي بود براي رسيدن به آن.

ديده و شنيده ايم كه برخي افراد درمحيط اينترنت ، بسيار بي پروا تر، دريده تر و هرزه درا تر از آنچه كه در جهان غير مجازي هستند ، ظاهر مي شوند . يعني به بيان ديگر خويشتن سايبر آنان خشن تر،پرخاشجوتر ، نا آرام تر و يا اروتيك تر از خويشتن عادي آن هاست.

علت چيست ؟ آيا علت آن است كه از نظر آنان فضاي وب ، فضايي مجازي است كه كسي در آن ، كسي را "واقعا " به جا نمي آورد و نمي شناسد و لذا مي توانند به دور از هر نوع واقعيت هرچه خواستند بي واهمه اي بگويند ؟

يا برعكس، فضاي وب به آنان اين احساس را مي دهد كه وارد فضايي واقعي تر، شفاف تر و بي رودربايستي تر از جهان واقعي شده اند كه آنقدر واقعي تر و صادقانه تر است كه بي هيچ بازدارندگي،مي توانند خويشتن واقعي خود را مجال بروز دهند ؟

اين دو پاسخ متضاد براي پرسشي كه طرح كردم ، مدت هاست كه ذهن مرا مشغول كرده و دارم سعي مي كنم با نوشتن از آن ، برايش پاسخي پيدا كنم .

برخي از روان شناسان خوش خيال تلويزيوني ،دربرنامه هاي شرم آور تلويزيون ايران ظاهرمي شوند و در حالي كه به همراه مجري نادان برنامه به دوربين زل زده اند افاضه فضل مي كنند كه : آن خويشتني كه در دنياي مجازي مي بينيد با خويشتن واقعي شما فرق دارد ، پس به خويشتن خويش بازگرديد .

آنها حتي غافلند كه در همان دنياي به اصطلاح واقعي هم خويشتن خويشي دركارنيست و هويت افراد ، متغيري است از نقش ها و نقاب هايي كه به كار مي گيرند . انسان در زندگي در مواجهات مختلف خود با دوستان ، خانواده ، كارفرما و ... شخصيت هاي مختلفي به خود مي گيرد . كدام يك از آنها خويشتن واقعي است ؟

بد نيست اينجا اشاره اي داشته باشم به يك مثال دلنشين در مورد عيسي مسيح كه به موضوع ما مرتبط است .

بسياري از محققان كوشيده اند كه تصويري روانكاوانه از عيسي ارائه دهند كه بتواند به اعماق اسرارآميز خويشتن دروني او راه پيدا كند اما هيچ گاه توفيقي به دست نياورده اند .

اما چرا ؟ دليلش خيلي ساده است : چون عيسي مسيح زندگي دروني نداشت . هويت او همان اعمال او بود . عيسي را مي توان با مشاهده اعمال، گفته ها و به عبارتي همان ظاهر يا سطح زندگي اش بازشناخت . هنگامي كه يحياي تعميد دهنده شاگردانش را مي فرستد تا از هويت راستين عيسي مسيح خبر بياورند،با اين پاسخ عيسي مواجه مي شوند : " برويد و آنچه را كه ديديد و شنيديد به يحيي بگوييد : كور بينا شد ،چلاق راه رفت ، جذامي شفا يافت ، ناشنوا شنوا گشت ، مرده از جا برخاست ، فقير خبرهاي خوبي براي شنيدن دارد . "‌ ( لوقا 7: 22-23 )

هويت واقعي و راستين درست پيش چشم شماست ، درست در سطح .

باب ديلن در كنسرت هالووين سال 1964 خود ، حرف بامزه اي زد . او گفت : " امروزهالووين است . من نقاب باب ديلن ام را به چهره زده ام. من در حال بالماسكه هستم . "

آيا همه ما يك مونتاژ سردستي از مجموعه اي از بالماسكه ها نيستيم ؟ آيا خويشتن ما فقط يك روكاري سطحي هميشگي از مجموعه اي از اعمال ظاهري نيست كه در ارتباط مادي با ديگران قرار گرفته است ؟

آيا آنطور كه باب ديلن اشاره كرد ، هر روز ما هالووين نيست ؟

ای نور ظلمات

aporia — Fri, 24 Jul 2009 18:49:18 GMT

ارحم من راس ماله الرجاء و سلاحه البکاء یا سابغ النعم یا دافع النقم یا نور المستوحشین فی الظلم یا عالما لا یعلم . ( از سطور پایانی دعای کمیل )

" رحم کن به جان کسی که سرمایه اش امید به تو و اسلحه اش گریه است . ای بخشنده کاملترین نعمت . ای دفع کننده هر بلا و مصیبت . ای نور دلهای وحشت زده در ظلمات . ای دانای علم ازل تا ابد بی هیچ آموزشی "

گویا قرار است در شیراز مراسم دعای پر فیض کمیل به یاد شهدا و آسیب دیدگان وقایع اخیر برگزار گردد. شادی روح این عزیزان از قرائت فاتحه دریغ نفرمایید .

روایت عبدالله شهبازی از شنیدن خبر شهادت محسن روح‌الامینی

معترضان ایرانی در نیویورک با حضور درخشان استادمان دکتر براهنی

اولین تماس بهزاد نبوی با همسرش بعد از بیش از شش هفته

پیام تسلیت موسوی برای سیف‌الله داد

دوباره ها ...

aporia — Sun, 19 Jul 2009 21:09:18 GMT

1) لشک کولاکوفسکی ، اندیشمند و تاریخ نگار چپ هم در گذشت . از جمعیت کم شمار آنان که با قلم ، تبار ظلم و بی عدالتی را رو می کنند ، یک نفر دیگر کم شد .

2) حمید دباشی در الاهرام مطلبی به زبان انگلیسی نوشته با عنوان " چپ ها در مورد ایران اشتباه می کنند " و با محور قرار دادن مبحث انتخابات ایران کمی به پر و پای ژِیژک و دیگران پیچیده است . متاسفانه بخش لینک وبلاگم کار نمی کند تا لینکش را بگذارم. اما آدرس اینترنتی الاهرام این است :

http://Weekly.ahram.org.eg

3)فردا عید است و مبعث نبی اسلام و بعثت و رستاخیزی هم برای همه ما.خانواده های داغدار،خانواده های عزیزان دربند و محنت کشیدگان و مجروحان را فراموش نکنیم .

4) امروز یکی از دوستان پرسید که آیا روشنفکران دینی از روشنفکران عرفی در جنبش آزادی خواهی جلوتر نزده اند ؟

بی درنگ این فراز از " چنین گفت زرتشت" نیچه به یادم آمد و برایش خواندم :

زرتشت گفت : " این منم ، زرتشت بی خدا ، همان که می گوید : کی است بی خداتر از من تا من از آموزش هایش لذت برم . "

سرانجام پاپ گفت : " آن که از همه بیش او را دوست می داشت و او را داشت ، اکنون از همه بیش او را از کف داده است : هان ! از میان ما دو تن آیا نه من بی خداتر ام ؟ "

ای داوود ! ای یعقوب !

aporia — Thu, 16 Jul 2009 18:18:18 GMT

"ای داوود ! هر کس ستم دیده ای را یاری دهد یا در ستمی که بر او رفته با وی همگامی کند ، روز رستاخیز که همه گام ها می لغزد ، گام او را استوار سازم ." ( حدیث قدسی - الدر المنثور - 255/2 )

****
و اما یعقوب بروایه در درگیری‌های ۳۰ خرداد تهران تیر خورد و کشته شد.گویا یعقوب بروایه دانشجوی دانشکده تئاتر دانشگاه تهران بوده است.

محمد رحمانیان، کارگردان تئاتر و استاد یعقوب بروایه، یادداشتی نوشته در سوگ او که در روزنامه اعتماد ملی چاپ شده است.

تو در پرولوگ* مردی (در سوگ یعقوب بروایه)
محمد رحمانیان

چرا یعقوب جان؟ چرا اینهمه شتاب؟ کسی سر کلاس‌های تئاتر به تو نگفته بود «پرولوگ» تازه اول عشق است؟ و مانده تا نمایش نرم‌نرمک طلوع کند و حوادث کوچک و فرعی به تدریج جای خود را به بحران‌های سخت و اصلی دهند و این سربازان و پیشکاران و خدمتگزاران و پیک‌ها و خبرچین‌های آغاز پرده اول آرام آرام مشغول فضاسازیند تا قهرمان قَدَر قصه از راه برسد و کینه‌های کهنه از پس ابرهای اندوه بیرون زنند و خیانت‌ها هم قسم شوند و جنون و عقل درهم آمیزند و کار را به کارزار بدل کنند و از آب ایمان کره‌ی کفر بگیرند و بمیرانند و بمیرند و نامیرا شوند. هنوز مانده، نه دودانگی، که ششدانگ نمایش مانده تا صبح صادق و فرو افتادن پرده‌ها و پایان بازی... پس چرا این همه شتاب؟ هنوز خواهران طالع‌بین خبر پادشاهی به مکبث نداده‌اند و لیر سودای پاره‌پاره شدن وطن را عیان نکرده، رومئو حتی خواب ژولیت را هم ندیده و آنتونی از عشق و کلئوپاترا چیزی نشنیده... هنوز هملت در فلسفه غرق است و ساده‌دلانه می‌پندارد همزمانی سوگ پدر و سرور مادر از سر صرفه‌جویی است.

پس تو چرا به خاک افتادی در این پرولوگ؟ کدام درام‌نویس ناشی صحنه مرگ تو را رقم زد در این پیش بازی؟ و کدام کارگردان مثلا مینی‌مال میزانسن نابه‌هنگام گوشمال و لگدمال شدن به تو داد؟ بگذار خرافاتی شوم و بگویم خون شگون ندارد در پرولوگ. و کابوس مکبث را به یادآورم که: «روزگاری، آنگاه که مغز آدمی از هم می‌پاشید همه‌چیز به پایان می‌رسید. ولی امروز، مردگان با بست زخم کاری بر سر دوباره برمی‌خیزند.»

حالا شکسپیر در حیاط بیمارستان منتظر توست. تو در پرولوگ مُردی و او تو را نمی‌بخشد. قاعده بازی را به هم زدی یعقوب با شکوفه‌های به گُل نشسته زخم‌های کاری سرت. به خاک افتادی و از یاد بردی پرولوگ پایان نمایش نیست، اول عشق است. پس باید که برخیزی و دست در دست شکسپیر این جهان را بدرود گویی. و کلاس‌های تئاتر را، و استادان و همدرس‌هایت را در دانشکده، در تنهایی و سکوت، در خاموشی صحنه بی‌تشویق آخر، بی‌شاخه‌های گل... گفتم گل و یادم آمد دخترکی هست، سر همین چهارراه اول بعد بیمارستان با دسته‌های گل مریم در آغوش. چند شاخه‌ای برای اُفلیا بخر یعقوب جان... شکسپیر نشانی گورش را می‌داند.

*پرولوگ/ پیش بازی/ مدخلی بر نمایشنامه

آزادی

aporia — Sun, 12 Jul 2009 21:25:18 GMT

"جوان دیگری که توسط لباس شخصی ها به شدت زخمی و در بیمارستان بستری شده بود، درگذشت. یعقوب بروایه، دانشجوی کارشناسی ارشد رشته نمایش در دانشکده هنر ومعماری دانشگاه تهران، روز چهارم تیر ماه توسط نیروهای بسیج از بام مسجد لولاگر مورد اصابت گلوله قرار گرفت و بلافاصله توسط دوستانش به بیمارستان لقمان انتقال یافت. یعقوب بروایه که در کنترل کامل مامورین تحت مداوا قرار داشت، از این حادثه جان سالم به در نبرد. او تنها دقایقی پیش از مرگ چشم گشود، دستان مادرش را گرفت و زیر لب گفت: مادر من برای آزادی کشته شدم.... و چشم فروبست. ماموران امنیتی پیکر بی جان یعقوب را تحویل گرفتند و به محل نامعلومی بردند و سرانجام بعد از ٤٨ ساعت به خانواده او اطلاع دادند جسد یعقوب به خاک سپرده شده است. ماموران از خانواده او تعهد گرفته اند که از هر گونه اطلاع رسانی و برگزاری مراسم برای او خودداری کنند.

مرگ در لابیرنت نمایش ها و فلات صحنه ها . مرگی بی دیالوگ . مرگ هنرمندی که نقش نسیم را بازی می کند .

دردی به اندازه یک گردو در دلم نشست . تا چند ساعت به روی خودم نیاوردم . عصری رفتم جلسه ادبی و دوستان ( مهدی ، قاسم ، لیلا ، سعیده ، ایمان و ... ) را هم دیدم . حتی حرف هم زدم . در مورد رنه ژیرار و رئالیسم جادویی و نوشتار بدن و ... تا اینجایش هنوز خیلی پوست کلفت بودم . شب که رسیدم خانه ، کلید را که در روزنه تاریک اش گرداندم و وارد که شدم حس کردم آن یک ذره گردو در خفا بدل به بهمنی بزرگ شده است . قرص پرانولم را با آب خوردم . قلب آرام تر شد اما درد هنوز تکان می خورد . رفتم کنار پنجره و بغضم ترکید . هق هقی که بند نمی آمد ."

حالا که بعد از نزول گریه آرام تر شده ام یاد فرازی از رمان نویسنده محبوبم لویی فردینان سلین می افتم :

" وقتی که این روزهای کثافت سر برسند و بین بینی و چشم هات جمع شوند ، دیگر نفرت ها و خستگی هات به حساب نمی آیند ، فقط در همین یک نقطه برای تمامی سال های گذشته چندین نفر جا هست . خیلی بیشتر از سال های یک نفر .

اما یعقوب ! برای تو جای بهتری هست . جایی در قلب ما . قلبی که نیمه شب بیدارم می کند و در سکوت شب به من یادآوری می کند که باز هم به قول سلین : " عزیزم ! عزیزم ! همه چیز درست می شود ... بر می گردد ، گریه نکن . "

این هم شعر کوتاهی که پس از 12 سال دوری و نفرت از شعر نوشتن به سراغم آمده است :

نظم رقم های عمرتان را بر هم زدند

17، 19، 30، 27

کیمیاگران ، فلز سینه هایتان را

به نام صدا می زنند :

یعقوب ، ندا ، سهراب

افسوس که راه پله ها از کلاف غلطان نسیم

خالی اند .

می رویم ، می افتیم ، نمی میریم

خوشه ها را به ابتدای تاریخ رشد بر می گردانیم

انگار نه انگار که روی ساقه ها

ردی از طناب وزیده است .

تحليل خنده دار و تاسف آور رجا نيوز از ژيژك به عنوان عامل تحريك موسوي !

حال قوچانی هم خوب است؛ خدا را شکر

دوزخ کجاست ؟

aporia — Fri, 03 Jul 2009 10:39:18 GMT

قبلا نامش را فقط در دانشکده های فلسفه ، سمینارهای تخصصی یا حلقه های فکری اندیشمندان می شنیدیم . اما حالا دیگر تلفظ نامش همه جا جاری است و همه جا از آن صحبت می کنند . دیگر حضورش را در روز روشن در مکان های عمومی شهر متوجه می شویم در حالی که پیش از این باید چراغ به دست به جستجویش به زیرزمین های تاریک و غبار گرفته کتابخانه ها می رفتیم .

اکنون حتی کشیش ها ، روزنامه نگاران ، بوروکرات ها و طرفداران حفظ محیط زیست هم از آن صحبت می کنند و در روزنامه های راست گرا و چپ گرا ، مجله های کودکان و نوجوانان و خانواده و در تلویزیون های آزاد و دولتی جایی برای خودش باز کرده است .

گمانم روشن شده باشد که از چه حرف می زنم . از واژه همه جا گیر شده " دیگری : Other "

گیاهخواران از دیگری مورد نظر خود ( یعنی حیوانات ) دفاع می کنند ، واعظان در کلیسا بیش از گذشته آن حکم مشهور سلیمان نبی را یادآور می شوند که " به دیگران احترام بگذار" ، کنوانسیون های حقوق بشری ، بیش از پیش نگران نقض حقوق دیگری هستند و منتقدان ادبی حساسیت بیشتری در مورد حضور ردپای دیگری در شعر ها و رمان ها پیدا کرده اند .

پس ظاهرا روشن است که بحث خیلی جدی است و موضع گیری در مورد آن خیلی ضروری به نظر می رسد .

من هم در اینجا قلم انداز ، نه تز کوتاه و پراکنده در این رابطه ارائه می دهم :

1- اکثر افرادی که از " دیگری " حرف می زنند حتی یک کتاب از امانوئل لویناس نخوانده اند و نمی دانند که این اصطلاح دقیقا به چه معناست .

2- در بسیاری از گفتارها در خصوص دیگری ، از این اصطلاح اغلب به عنوان نوعی محرک احساسی استفاده می شود : یک نفر می گوید دیگری و ما یکدفعه احساس گرما و عشق می کنیم .

3- در بیشتر اوقات این احساس گرما و عشق کردن ، باعث می شود که تصور کنیم واقعا چیزی معنادار گفته شده است .

4- واقعا بد نیست گاهی اوقات بدانیم که لویناس مفهوم " دیگری " را از خلال بحثی پیچیده و یک رشته استدلال فلسفی در مورد رابطه میان اخلاق و هستی شناسی،زبان و حضور و الاهیات عرضه کرده است .

5- متالهان مسیحی و اسلامی اخیرا خیلی از دیگری دم می زنند اما واقعا درک این مساله دشوار است که چگونه حقیقت( از منظر این ادیان ) با مفهوم دیگری و نسبت های ناشی شده از آن ، قابل انطباق خواهد بود ؟

6- در حوزه سیاست هم این سئوال پیش می آید که آیا انسان دوستی مبتنی بر فهم دیگری با اخذ تصمیمات سیاسی در حوزه سیاست بین الملل جور در می آید؟ آیا اساسا سخن پراکنی های دلسوزانه در مورد دیگری ( در قالب حقوق بشر و ... ) نوعی سرپوش گذاشتن بر سوء عملکرد قدرت ها نیست ؟

7- آیا شیوه استدلالی که مشروعیت خود را از پیش کشیدن حرف " دیگری " و توسل بدان به دست می آورد ، در معرض این خطر نیست که بکوشد خود را گزاره ای استعلایی جلوه دهد که دیگر قرار نیست در برابر هیچ اعتراض و ایرادی پاسخگو باشد صرفا به این خاطر که داعی حقوق دیگری است ؟

8 - یکی از اندیشمندان حوزه اخلاق در خاطرات خود نقل کرده است که:

یکبار در یک سمینار با موضوع " اخلاق و دیگری " شرکت کرده بودم و داشتم به بحث آکادمیسین ها که میزگردی تخصصی با موضوع لویناس و مفهوم دیگری به راه انداخته بودند گوش می دادم ، اما به یکباره بحث آنها به مساله اخلاق حیوانات کشیده شد و برای مدتی طولانی یکی از سخنرانان داشت با حرارت در مورد حیوانات خانگی خود حرف می زد و اشک می ریخت .

دور و برم را نگاه کردم و با کمال خجالت متوجه شدم بقیه حضار هم دارند اشک می ریزند : دقیقا شبیه یک مراسم مذهبی غمبار البته این بار بدون نیاز به حضور خداوند !

9- این ماجرا ، صحت اظهارنظر فیلسوف بزرگ ، ژان پل سارتر را اثبات می کند که گفته بود : دوزخ ، دیگری است .

اما حق کاملا با سارتر نیست . شاید او باید می گفت :

دوزخ دیگری نیست ، دوزخ جایی است که در آن همه درباره " دیگری " حرف می زنند !

پی نوشت :

۱- برای مطالعه یک نوع برخورد مشابه دیگر با این مساله بنگرید به کتاب ساده و در عین حال خواندنی آلن بدیو ـ اخلاق : رساله ای در ادراک شر / ترجمه باوند بهپور / نشر چشمه .

در باب همبستگی : یادداشتی پیشکش به همه بچه های فهیم پلی تکنیک

aporia — Mon, 29 Jun 2009 20:31:18 GMT

۱- گمان می کنم در شرایط فعلی و پس از سپری کردن روزها و شب هایی چنین سخت و اضطراب آور همگی در این مورد هم نظر شده باشیم که مهمترین معضل و مانع پیش روی جنبش مدنی و اعتراضی مردم ، نداشتن همبستگی کامل است .

البته می دانیم که همبستگی ( solidarity ) از جمله مقولاتی است که انتظار تحقق کامل آن در هر جامعه ای ، انتظاری نابجا و ایده آلیستی است اما در وضعیت فعلی جامعه ایران بحث این است که میزان همبستگی زیر حد مورد انتظار است : هر کدام از طرفین منازعه انتخاباتی بیش از ده میلیون نفر هوادار دارند که این روزها همگی انفعال را کنار گذاشته اند و وارد صحنه شده اند ، با مواجهه های کلامی ، با حضور در خیابان ها ، با وبلاگ نوشتن و ...

در بسیاری از خانواده ها شکافی عمیق میان پدرها و بچه ها / برادر بزرگ ها با برادر کوچک ها / زن ها با مردها پدیدار شده است و تضاد گیج کننده ای که میان اخبارهای رسمی صدا و سیمایی و اخبارهای متفاوت سایر رسانه ها به چشم می خورد کار را دشوارتر هم کرده است . در خانواده ها هر کدام از معرکه داران می تواندبه راحتی به اخبار و تفاسیر مورد پسند خود ارجاع دهد و همه چیز را توجیه کند .

در شهر ما شیراز به گوش رسید که در یک خانواده از طبقه متوسط دو برادر (یکی حامی موسوی و دیگری هوادار احمدی نژاد ) در حیاط خانه با هم درگیر شده اند و یکی از آنها کشته شده است . ( باور می کنید هنوز معلوم نشده آنکه کشته شده حامی احمدی نژاد بوده یا موسوی ؟ )

۲- یکی از مدل های رایجی که در بحث ایجاد و نهادینه کردن همبستگی در جامعه مورد بحث قرار می گرفت ، مدل اخلاق گفتگویی هابرماس بود ، مدلی که می کوشید با جایگزین کردن فرهنگ گفتگو در عرصه های عمومی به جای مواجهه ها و منازعات خیابانی ، حسی از حضور امر مشترک و اندام وارگی را در افراد بیدار کند . اما این مدل مدلی انتزاعی بود . در مناقشات مختلف اجتماعی هم ناکارآمدی آن معلوم شد . مثلا الان در ایران واقعا طرفین درگیری ها نمی توانند با به کار گیری چنین مدلی به هم نزدیک شوند و حتی حامیان یک کاندیدا ( مثلا هواداران آقای مهندس موسوی ) هم در میان خودشان نمی توانند چنین کلیت یکپارچه ای تدارک بینند .

ایراد دیگر مدل ارتباطی هابرماس این است که رادیکالیسم و خشم معترضان را خنثی می کند و در واقع آن را از محتوای "سیاسی" اش تهی می کند و آن را تا حد یک امر اجتماعی - فرهنگی تنزل می دهد .

باید توجه داشته باشیم که اساسا مفهوم همبستگی مفهومی سیاسی است . همبستگی را ما برای توصیف رابطه میان دوستان ، خانواده ها ، مومنانی که به کلیسا می روند ، تولیدکنندگان کالا ها با مصرف کنندگانشان ، دانشجو ها و اساتیدشان به کار نمی بریم . همبستگی همیشه در معنای سیاسی ناب اش به کار می رود .

در واقع همبستگی رابطه ای است میان رفقای سیاسی که بر اساس تمایز میان دوست و دشمن ( به تعبیر کارل اشمیت ) شکل می گیرد .

۳- همبستگی سیاسی همواره اولین و مهم ترین هدفش دست یابی و استقرار عدالت است . عدالتی که حتی جایگاهی بالاتر از تمام رفقا و نیت های شخصی آنان دارد و برای همه یکسان است . عدالت به یک معنا کور است و بر خلاف اخلاق گفتگویی هابرماس که توصیه می کند چهارچشمی طرف مقابل را ببینیم و درکش کنیم ، شرایط هیچ کسی را درک نمی کند . همبستگی برخاسته از دل این عدالت خواهی فرقی اساسی با همبستگی شکننده ناشی از مدل اخلاق گفتگویی هابرماس دارد :

در رویکرد اول یعنی اخلاق گقتگویی هابرماس ، همبستگی در اثر رابطه چهره به چهره و بی واسطه فرد با دیگری ممکن می شود . چهره دیگری است که با من گقتگو می کند و حضور اوست که تضمین کننده همبستگی نهایی ماست . ( حضور پنهان آرای لویناس در این مدل هابرماسی قابل تامل است )

می توان گفت منطق حاکم بر رویکرد اول همان منطق عشق است .

اما رویکرد دوم ، یعنی همان همبستگی عدالت خواهانه ، بالعکس ، با رابطه رو در رو و بلاواسطه چهره به چهره میانه ای ندارد و همبستگی را به میانجی یک شخص ثالث ممکن می داند . این شخص ثالث کسی است که همواره از قبل ، پیش از من و دیگری حضور دارد و همچون بچه متولد نشده ای که از قبل با حضور در سایه خود زندگی زوجی را قوام می بخشد ، به همبستگی افراد گروه قوام می بخشد . این عامل سوم به دلیل سوم شخص بودنش بی طرف ( یا به بیان دیگر کور ) است .

پس می توان گفت منطق حاکم بر رویکرد دوم همان منطق عدالت است .

به بیان روانکاوانه ، این عامل سوم همان ابژه کوچک a است که میل جماعت به همبستگی را حول خویش شکل می دهد .

نتیجه اینکه تقابل میان این دو رویکرد ، تجلی همان تقابل ساختاری میان عشق و عدالت است که مضمونی است قدیمی و همواره بحث بر انگیز .

از دیدگاه رویکرد دوم تقدم بخشیدن به دیگری یا چهره دیگری برای ایجاد همدلی و همبستگی ، کنار گذاشتن آن شخص ثالث به حساب می آید و در واقع رابطه را بی چهره می کند .

در این رویکرد شخص ثالث به ساختار کلیشه ای رابطه عشق / نفرت میان من و دیگری هجوم می آورد و باعث می شود که این بار همبستگی نه به خاطر عشق یا نفرت ، بلکه به خاطر بی تفاوتی و کوری نسبت به آنها شکل بگیرد .

۴- تا وقتی که نگاهمان به شخص دوم ( همان دیگری ) است ، دست بالا عشق را به دست می آوریم اما وقتی نظر را معطوف به شخص سوم کنیم ، مقصود ما عدالت خواهد بود . عدالتی که آرمان اصلی هر جنبش سیاسی اصیلی به حساب می آید .